नाना पाटेकर हे अभिनयविश्वातले असे वादळ होते, ज्याची तुलना कुणा दुसऱ्याशी होऊच शकत नाही. अभिनयाचे कोणतेही पारंपरिक शिक्षण नसताना, नटाला आवश्यक असलेले रूप रंग, देखणेपणा नसताना एका सामान्य पार्श्वभूमीतून येत त्यांनी चित्रपट आणि रंगभूमी या दोन्ही माध्यमांवर आपल्या नावाचा जो दरारा निर्माण केला, तो थक्क करणारा होता.
‘माफीचा साक्षीदार’ या पुण्यातील गाजलेल्या जोशी -अभ्यंकर खून खटल्यातील त्यांनी साकारलेला राघवेंद्र हा खलनायक अंगावर काटा आणतो…
चित्रपटाचे दिग्दर्शक राजदत्त, नाना पाटेकर आणि मोहन गोखले यांनी प्रत्यक्ष येरवडा तुरुंगात जाऊन आरोपींची मानसिकता आणि वागणे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला होता. तिथे कोणी ओळखू नये म्हणून या तिघांनी चक्क सरकारी बांधकाम विभागाचे (PWD) कामगार असल्याचे नाटक केले होते!
तुरुंगात असलेल्या मुख्य आरोपी राजेंद्र जक्कल याच्या डोळ्यांतील भाव, त्याचे क्रौर्य आणि त्याची देहबोली नाना अत्यंत बारकाईने पाहत होते. हीच निरीक्षणे त्यांनी चित्रपटात ‘राघवेंद्र’ (जक्कलवर आधारित पात्र) साकारताना वापरली.
जेव्हा हिंदीत अमिताभ बच्चन यांचे ‘अँग्री यंग मॅन’ रूप गाजत होते, त्याच काळात ‘माफीचा साक्षीदार’ मधील सायको व्हिलन च्या भूमिकेने नाना पाटेकरांना मराठी चित्रपटसृष्टीचा पहिला अस्सल ‘अँग्री यंग मॅन’ बनवले. त्यांचा पडद्यावरील थंड आणि क्रूर अभिनय पाहून प्रेक्षक थक्क झाले होते.
‘आम्ही लटिके ना बोलू’ या पु. ल. देशपांडे यांच्या एकांकिकेचा दूरदर्शनवर १९७५ मध्ये एक प्रयोग सादर झाला होता.
नाटकाच्या कथे मध्ये त्यातील पात्रे एक नाटक बसवत असतात. गल्लीतल्या स्थानिक लोकाना घेऊन…नाना गल्लीतला गुंड असतो. नाटकात कोणते प्रसंग असावेत आणि लोकांपुढे दाखवावेत या बाबत त्याचा राग असतो. आणि तो व्यक्त करताना तो त्या लेखकाला लाथ घालतो.. लेखक लांब जाऊन पडतो. मग नाना त्याच्या समोर जाऊन,
“चिमन आंडीवाल्या (eggs seller) च्या बायकोशी म्या रॉमान्स क्येला… क्येला..!!! आरं पन हीतं… ? पब्लिक फुडं.???.. “.
“आरं ये प्येद्रू… उठ… , कायतरी देवा बिवा चं लीव…”
हा संवाद ज्या अफलातून रीतीने टाकतो, की तो संवाद आणि नानाचा अभिनय प्रेक्षकांच्या आज ५० वर्षांनंतरही स्मरणात राहतो .. हेच त्या अभिनेत्याचे मोठेपण आणि त्याच्यातल्या अस्सल कलाकाराची साक्ष आहे.. पुढे ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘पुरुष’, ‘सूत्रधार’, ‘सलाम बॉम्बे’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘वजूद’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’ ते थेट ‘नटसम्राट’पर्यंत अभिनयाचे एक एक सोपान त्यांनी लीलया पार केले..भारतीय चित्रपटसृष्टीचा इतिहास नानांच्या उल्लेखाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. अमिताभ बच्चन यांच्या अँग्री यंग मॅनच्या लाटेतही आपल्या नैसर्गिक, रांगड्या आणि टोकदार शैलीने स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व सिद्ध करणारे नाना हे खऱ्या अर्थाने एकमेवाद्वितीय ठरले.
मराठी रंगभूमी गाजवून बॉलिवूडकरांचा लाडका अभिनेता म्हणून नाव कमावणे ही सोपी गोष्ट मुळीच नाही..
नानांचा अभिनय हा अत्यंत वास्तववादी असायचा ”परिंदा’मधील अण्णाच्या भूमिकेतील क्रूरता, अस्थिरता आणि मानसिक घुसमट त्यांनी ज्या तीव्रतेने मांडली, त्याला तोड नव्हती. ‘क्रांतिवीर’मध्ये व्यवस्थेच्या लाचारीवर कोरडे ओढणारा प्रताप नारायण टिळक असो किंवा ‘प्रहार’मधील ‘कम ऑन किल मी’ असे म्हणणारा शिस्तप्रिय, देशाभिमानी मेजर चौहान असो; नानांच्या तोंडातून बाहेर पडणारे संवाद ही केवळ संवादांची फेक नसे, तर तो व्यवस्थेविरुद्ध पोटातून ओठांवर आलेला आक्रोश असायचा. ‘क्रांतिवीर’मधील “ये मुसलमान का खून, ये हिंदू का खून… बता इसमें मुसलमान का कौन सा, हिंदू का कौन सा?” हा त्यांचा प्रश्न आजही देशाच्या ऐक्याची आणि धर्मनिरपेक्षतेची ग्वाही देतो. ‘कलमवाली बाई तेरे अखबार पर दुसरे दिन बच्चे xxx है.. असे सुनावणारा नाना त्याच्या संवादातून थेट वास्तव मांडत असे..
यशवंत सिनेमा मधील एक मच्छर आदमी को हिजडा बना देता है…गिरो सालो गिरो लेकीन गिरो तो उस झरने की तरह, जो परबत की ऊँचाई से गिर के भी अपनी सुंदरता खोने नहीं देता..
सौ मे से अस्सी बेईमान, फिर भी मेरा देश महान.. या सारखे उद्विगतेने उच्चारलेले हे त्यांचे संवाद येणाऱ्या कित्येक पिढ्यांसाठी केवळ सिनेमाचे संवाद म्हणून नाही, तर समाजाच्या डोळ्यात अंजन घालणारे विचार म्हणून जिवंत राहतील..
तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि असंख्य मानाचे पुरस्कार पटकावणाऱ्या नानांनी खलनायक, नायक, चरित्र अभिनेता आणि विनोदी भूमिका अशा सर्वच रूपांत जनसामान्यांवर स्वतःचा अढळ असा ठसा उमटवला…
परंतु, नाना पाटेकर यांचे मोठेपण केवळ रुपेरी पडद्यापुरते किंवा रंगमंचाच्या प्रकाशझोतापुरते मर्यादित नव्हते. पडद्याबाहेरचा नाना हा पडद्यावरच्या कलाकारापेक्षाही कितीतरी पटीने विशाल मनाचा आणि संवेदनशील होता. कलाकाराला मिळणारी प्रसिद्धी आणि पैसा हा समाजाचे देणे फेडण्यासाठीच असतो, याचे भान त्यांनी आयुष्यभर जपले. महाराष्ट्रात जेव्हा जेव्हा दुष्काळाचे भयंकर सावट आले, हवालदिल झालेला बळीराजा जेव्हा आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर उभा राहिला, तेव्हा नाना आपल्या घरात बसून राहिले नाहीत; तर थेट बांधावर जाऊन शेतकऱ्यांच्या खांद्यावर हात ठेवणारे ‘वडीलधारे नाना’ म्हणून उभे ठाकले. मकरंद अनासपुरे यांच्या सोबतीने त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी शेकडो गावांत जलसंधारणाची कामे केली, हजारो आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक आधार देऊन पुन्हा जगण्याची उमेद दिली. ‘सढळ हाताने मदत करणे’ या शब्दांना नानांनी आपल्या कृतीतून प्रत्यक्ष दाखवून दिले..
त्यांनी कधीही सत्तेची किंवा राजकारण्यांची भीड-भाड बाळगली नाही. आणि म्हणूनच काही राजकीय पक्षांकडून दिली गेलेली आमदारकी/खासदारकीची ऑफर त्यांनी स्वीकारली नाही.अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारताना त्यांची जीभ आणि नजर दोन्हीही तलवारीसारखी तळपायची. ते जितके आक्रमक होते, तितकेच आतून भावुक आणि हळवे देखील होते. अगदी अलीकडे राज्याच्या मुख्यमंत्री आणि उपमुख्यमंत्री यांची प्रकट मुलाखत घेताना सर्वसामान्य लोकांना जो भ्रष्टाचार दिसतो तो तुम्हाला दिसत नाही का? असा बेधडक सवाल नानाच विचारू शकले..
पुण्याजवळ डोणजे गावी त्यांनी १५ एकरात नानाची वाडी वसवली होती.. शेताच्या एका कोपऱ्यात आपले निधन झाल्यानंतर अंत्यसंस्कार करावे या साठी जागा आणि लाकडांची तजविज देखील केली होती..
अनेक शेतकऱ्यांच्या आणि गरजवंतांच्या पाठीशी नानांचा भक्कम हात उभा होता.. आपल्या कमाईतील ७५ % हिस्सा समाजासाठी खर्च करणारा नाना हा एकमेव कलावंत असेल असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही..डॉ. बाबा आमटे यांच्या हेमलकसा येथील उभारलेल्या कुष्ठरोग्यांसाठी आयुष्य वेचायचे त्यांनी ठरवले होते, पण बाबा आमटे यांनी अभिनय आणि समाजकार्य दोन्ही करत रहा हा दिलेला सल्ला त्यांनी अखेरपर्यंत पाळला..
मराठी माणसाच्या अस्मितेचा, संतापाचा आणि करुणेचा ज्वलंत आविष्कार असणारा हा सह्याद्रीचा कडा आज काळाच्या उदरात शांत झाला आहे. नाना पाटेकर नावाचे पर्व संपले असले, तरी त्यांनी पेटवलेली अभिनयाची आणि सामाजिक बांधिलकीची मशाल कायम तेवत राहील. या महान नटसम्राटाला, संवेदनशील माणसाला आणि शेतकऱ्यांच्या कैवाऱ्याला गोरेगाव मिरर आणि मिरर महाराष्ट्र तर्फे भावपूर्ण आणि आदरयुक्त आदरांजली!
–महेश वैजयंती भगवान पावसकर
9967949356
